کتابخانه عمومی دوزه سیمکان

نخستین ‌بار کودکان کشور ما در مهرماه 1346 با قصه ‌ای از « قصه‌ های من و بابام » آشنا شدند . از آن پس نیز ، تا فروردین ماه 1353 ، یکی از این قصه ‌ها بر پشت جلد هر یک از شماره‌ های مجله ی پیک نوآموز نقش می ‌بست ، و در پی انتشار هر شماره ، صدها نامه از کودکان و مربیان آن ها به دفتر مجله می ‌رسید .

کتاب قصه‌ های من و بابام ، که اینک در سه کتاب به کودکان هدیه می‌ شود ، بازپرداخت کتابی است تصویری به‌نام « پدر و پسر » (Vater und Sohn) اثر جاودانه ی اِریش اُزِر  (Erich oh Ser) نقاش هنرمند و توانای آلمانی . در این بازپرداخت ، هم به نامه‌ های بیشمار کودکان و شوق و ذوق ‌شان از دیدن این قصه ‌های تصویری و خواندن هر قصه توجه شده است ، و هم به رهنمودهای مربیان سخت گیر و مشکل‌ پسند . با این همه ، گفتنی است که اریش اُزِر در پدید آوردن این قصه ‌ها به نزدیکتر کردن کودک و پدر و پیوندی مهر‌آمیز و دوستانه میان آن دو بیشتر توجه داشته است تا برخی از اصول تربیتی قراردادی که ما بزرگسالان در تعلیم و تربیت کودکان بر آن ها تکیه داریم . او می ‌کوشد تا تلخی ها و شیرینی ها و اندوه ها و شادی های زندگی را با طنزی دلنشین بر زمینه ‌ای از واقعیت تصویر کند .

صد و پنجاه داستان تصویری بدون نوشته ی پدر و پسر ، در اصل نیز ، در سه کتاب انتشار یافته است . هر داستان فقط عنوانی دارد و در بعضی از آن ها نوشته ‌هایی بسیار کوتاه با متن تصویر درهم آمیخته است . قهرمانان داستان ها پدری میانسال و پسری هشت ـ نه ساله‌ اند . مهر و شادی و طنز ، بُنمایه ی داستان های زندگی این دو قهرمان است . پدر و پسر ساده ‌دلند و پراحساس . با همند و یار و یاور هم . به‌همی ن‌سبب ، نیروهایشان را در مبارزه با سختی های زندگی در یک جهت به‌ کار می‌ گیرند . هر دو تلاش می ‌کنند تا با رویدادهای زندگی سازگار باشند و بر تلخی ها و پیشامدهای ناگوار پیروز شوند . فریب نمی ‌خورند و تحت تأثیر رفتارهای ناپسند دیگر قرار نمی‌ گیرند . در برابر ناکامی ها از پا در نمی ‌آیند و خود را نمی ‌بازند . استوارند و وفادار به شخصیت خود . به همین سبب ، بیشتر راه درست را می ‌یابند و بر نیرنگ های زندگی چیره می‌ شوند . می ‌دانند چه می‌ خواهند و همان کار را می ‌کنند که می ‌خواهند . رفتاری ثابت دارند . لحظه ‌ای خوب و لحظه ‌ای بد نیستند . ثبات این دو را نقاش حتی در لباس و چهره ی آن ها در تمامی داستان ها پیگیری کرده است . پدر جلیقه‌ ای سیاه بر تن دارد . این رنگ سیاه در سراسر کتاب بر جای مانده است . پسر نیز همواره لباسی یکسان و مویی آشفته دارد.

پدر و پسر پیوندی مهر‌آمیز با هم دارند . هر پدر و پسری را بر می ‌انگیزند تا شخصیت آن ها را در خود بجوید و آرزو کند که چون آن ها باشد . محبوبیت آن ها تنها در این نیست که خنده ‌آورند . بیشتر برای این است که دو سرمشق پیوند مهرآمیز یک پدر و یک پسرند . برتری پدر و فرمانروایی پدرانه ی او در این پیوند نقشی جدایی ‌آفرین ندارد . در میان مهر و دوستی پدرانه ، گاهی پسر ، به‌ سبب کاری ناپسند ، تنبیه می‌ شود . پسر هم ، هر زمان که احساس می ‌کند که حق با اوست ، پدر را به‌ مبارزه می‌ طلبد و در برابر ستمی که بر او رفته است ایستادگی می‌ کند.

پدر و پسر در سادگی و آرامشی کودکانه به‌سر می ‌برند . با آن چه دارند می ‌سازند و دل خوشند . ظواهر فریبنده ی زندگی را مسخره می‌ کنند و از آن ها می‌ گریزند . حتی هنگامی که ناگهان هر دو ثروتمند می ‌شوند ، با ثروت بازی می ‌کنند ، نه زندگی . کسی که می ‌تواند بخرد تلاش می‌ کند تا همه ی دنیا را بخرد و به ‌چنگ بیاورد . ثروت و شهرت محک هایی هستند برای سنجش شخصیت انسان ها . پدر و پسر از این آزمایش پیروز بیرون می ‌آیند .

ثروت و شهرت را به‌ بازی می‌ گیرند و از آن ها می ‌گریزند . تنهایی در ثروت و شهرت را با تنهایی در جزیره ‌ای دور افتاده عوض می‌ کنند . چون روبنسون کروزو (Robinson Crusoe) قهرمان داستان دنیل دفو (Daniel Defoe) ، نویسنده ی انگلیسی ، در آن جزیره ی متروک روزگار می‌ گذرانند و بر دشواری ها پیروز می ‌شوند . هنگامی هم که از آن جزیره نجات می ‌یابند ، برای از دست دادن جزیره ‌شان اشک نمی ‌ریزند . آن ها یکدیگر را دارند و به آن چه گذشته است و آن چه نیامده است دل نبسته ‌اند . شادی زندگی را در لحظه‌ ای که با هم هستند می ‌جویند . سرانجام نیز ، دست در دست هم ، راه دراز زندگی را پشت سر می‌ گذارند . از پلیدی ها می‌ گریزند و به پاکی و صفای آسمان پناه می ‌برند . در آسمان نیز ، چون ماه و ستاره ، با همند و بر مردم ساده‌ دل و مهربان زمین نور می ‌پاشند و به آن ها لبخند می ‌زنند.

کتاب پدر و پسر سال هاست که در میان کودکان بسیاری از کشورهای جهان محبوبیتی روزافزون داشته است . چهره‌ های شاد پدر و پسر را همه ی کودکان دوست دارند و از دیدن آن ها و پی ‌بردن به ماجراهای طنز‌آمیز زندگیشان لذت می ‌برند . مداد رنگی و رنگ و قلم‌مو بر می ‌دارند و به دلخواه خود تصویرهای داستان را رنگ می ‌کنند . شاید به همین سبب بوده است که اریش اُزِر در تصویرهای هنرمندانه ‌اش رنگی دیگر به کار نبرده است تا از این راه نیز پیوندی مهر‌آمیز و جاودانی با کودکان داشته باشد ، و این کودکان هستند که اثر هنری او را به صورت یکی از شاهکارهای فناناپذیر جهان درآورده‌اند.

یکی بود ، یکی نبود . یک پدر بود و یک پسر بود . پدر نامش اِریش اُزِر بود و در سال 1903 در شهر پلاوئن در آلمان به دنیا آمد . در دانشکده ی هنر در شهر لایپزیگ هنر نقاشی را آموخت . بیست و هشت ساله بود که پسرش کریستیان ، به دنیا آمد . آن ها در دوران حکومت استبدادی هیتلر زندگی می کردند . پدر از راه نقّاشی کردن با این حکومت ظالم مُبارزه می کرد . اِریش اُزِر ، برای پسرش هم قصّه های دلنشین می گفت و آن ها را نقّاشی می کرد . این قصّه ها ، که فقط نقّاشی است و نوشته ای به همراه ندارد ، یکی از برجسته ترین کتاب های کودکان جهان است . سه کتاب قصّه های من و بابام برداشتی است از این قصّه های تصویری که برای کودکان ایرانی بازپَرداخت و نوشته شده است .

سه‌ جلد کتاب قصه های من و بابام فقط اشاره ‌ای دارد به پدیدآورنده ی این اثر . فراتر از آن را نه در فرهنگنامه ‌ای یافته شد و نه در نوشته و کتابی در دسترس . آن چه در زیر می ‌آید بر پایه ی یادداشتی است که در سال 1346 در پاسخ نامه ‌ای در این ‌باره از سفارت جمهوری آلمان فدرال دریافت شد و گفت و شنودی که با تنی چند از پژوهشگران ادبیات کودکان در شهرهای برلین و کلن در این زمینه انجام گرفت .

اریش اُزِر ، که نام مستعار هنری خود را بر آثارش پلاوئن  (E. O. Plauen) گذاشته است ، در سال 1903 در شهر پلاوئن به‌دنیا آمد و در 1944 در برلین درگذشت . کودک بود که از رنج و کشتار جنگ جهانی اول جان به‌ در برد ، و هنوز جوان بود که با زندگی اندوهبار خویش ، در جنگ جهانی دوم بدرود گفت . آن‌ قدر نماند تا سالی دیگر بر عمرش بگذرد و در پایان ویرانی ها و خونریزی ها و دربه‌دری ها و تنگدستی ها ، چون قصه‌ ای از قصه‌ هایش ، بر سرنوشت جنگ ‌افروزان لبخندی طنز‌ آمیز بزند .

اریش اُزِر نقاشی هنرمند بود . کاریکاتورهای سیاسی او در روزنامه ‌های آلمانی آن زمان شهرت فراوان داشت . مردی مهربان بود . طبیعت و جانوران و عواطف و احساسات صادقانه و بی‌ پیرایه ی کودکان و شیطنت های آن ها را بسیار دوست می‌ داشت . هنگامی که همسرش را از دست داد ، برای سرگرم ‌کردن تنها فرزند خردسالش ، قصه ‌هایی از فراز و نشیب های زندگی می ‌آفرید و با شوخی و طنزی دلنشین تصویر می‌ کرد ، و پدر و پسر زمانی پر از مهر و صفا و شادی را در کنار هم می ‌گذراندند . همین تصویرها مایه ی اثری فنا ناپذیر در ادبیات کودکان شد که در سال 1926 در سه کتاب ، به نام پدر و پسر ، انتشار یافت . نامه ‌هایی که کودکان پس از انتشار این کتاب برای اریش ازر فرستادند بیشمار بود . هنگامی که این هنرمند در شهری به کلاس درسی می‌ رفت ، کودکانی که او را از راه کتابش شناخته بودند به دورش حلقه می‌ زدند و مقدمش را گرامی می‌ داشتند . پس از مرگش ، بسیاری از کودکان ، در آلمان و کشورهایی که کتابش به آن سرزمین ها راه یافته بود ، در مرگ او گریستند و نامه‌ های تسلی ‌بخش فراوانی برای پسر واقعی‌ اش ، کریستیان (Christian) فرستادند .

به‌ راستی مرگ او پایان زندگی ‌اش نبود . نامش و یادش ، چون این اثرش ، جاودانه است و همواره در دل کودکان با عشق و دوستی و شادی زنده باقی خواهد ماند . او کوتاهترین راه را برای رسیدن به زندگی جاودانی برگزیده بود : از قلب نقاشی هنرمند و نویسنده و شاعر به قلب کودکی پراحساس و ساده دل و مهربان